Un filo d’amor
Un cheirico a poesie cortaba l
friu de l aire i calcie l siléncio de l’aldé. A la hora terminada, l sonido de
la gaita de fuolhes ampeçou a chamar l pobo. Zoustinados quedórun ls coraçones
i tiznados ls demonhos i ls miedos. Als postigos assomórun-se ls mais çtraídos.
L postigo de la casa queda siempre abierto a las amboras i l aldraba de la
puorta scuita-se na casa de ls bezinos i an toda la ruga. “ L q’hai Marie?
Marie - l nome que queda bien solo ou agarrado a outro - peç que ye hardança,
guapura, seinha de pertença, cumo un carabielho oureginal i antigo.
Ls homes botórun als ombros la capa an
q’arrólhan ls ambiernos, las alegries, tristezas i suonhos, Que proua ténen ls
mirandeses quando se purparan i bísten las capas hardadas, inda que rasgadas, i
quanto mais bielhas mais stima les ténen, cumo remances de bida anteira. Las
ties lhuzírun capas, xales, jabeiras, i ne l peito ganas de paç, alegrie,
amisade i folgança.
Cunsante antrábamos na Associaçon
Caramonico íbamos sendo atraídos pul lhume cumo centro de l juntouro, donde
manaba magie, einergie i lhuç. I la sala fui-se anchindo de giente i de beijos
i abraços. I la música, siempre la música a abrir alas, a zenhar risas ne l
rostro de las pessonas. Sien música l que serie la bida?
Desta beç l serano fui na aldé de
Palaçuolo, pertencente al cunceilho de Miranda de l Douro, ne l Nordeste
stramuntano. L’aldé de Palçoulo ye un causo ralo de zambulbimiento cultural,
eiquenómico i social. Bonda dezir que por ende nun hai zamprego i medra an
númaro de fragueses contrariando la tendéncia de çpobamiento de l’interior. Un
dinamismo que ben ne l sangre de ls caramonicos, passa de geraçon an geraçon i
ben cunquistando l mundo i l feturo, tendo cumo aliçaces la tradiçon, einobaçon
i modernidade, refréncias i eisemplo d’eidentidade. La geografie desta tierra
amostra ua antençon de spançon: bien ne l centro stá la ruga de l’andústria,
cumo território cun spina bertebral, eixe de l’atebidade andustrial, artesanal
i cultural. Ende s’ajúntan la Cutelarie (facas i navalhas) la Tanoarie (toneis)
i la Caramonico (associaçon para l zambulbimiento antregrado de Palaçuolo).
I l serano ganha bida própia cumo
streilhas nun ouniberso sien lhemites. Quaije se scuitában ls lhobos a oulear
ne l Trilho de las Cabernas ou bien ne l Castielho de la Sierra.
A frimar saberes deste tiempo las
pessonas amostrában ne l cunferrume ls retratos de quien tráen ne l coraçon. I,
nistante, uns agarrórun ls strumientos, outros, mais las mulhieres de
l’Ounibersidade Sénior, ampeçórun a fazer meia, renda, xambres, piúgos pa ls
nietos, i recriórun l ciclo de la lhana: cardórun, filórun, fazirun ls manolhos
i íban cantando cumo pastoricas retintas.
Cardai cárdicas cardai /La lhana pa ls coberbores / Ya las pulgas stan
prenhadas / Ban a parir cardadores.
Pulas cantigas passa l trabalho,
la beleza de la natureza i subretodo l’amor. Na berdade la cozina stramuntana
sempre fui l coraçon de la casa. Era ende que se daprendie la bida i ne l
scanho se nacie i se morrie. I saltórun las cuontas cun cherume d’acunchego, na
lhéngua de casa; i las palabras salírun campechanas, bibas i sentidas. Tenien
quelor, gusto i cheiro cumo froles de l termo. Cad’un traie ua primabera
andrento i, se nun la traie, lhebába-la apuis. Un serano, un tiempo cúrtio an
que cada spriéncia amporta i cuntá-la zambuolbe la comunicaçon, la criatebidade
i reforça lhaços de cunfiança i d’amisade. Somos parte dua sociedade i dun
tiempo a que tenemos la dita de pertencer i quedamos mais fuortes partilhando
saberes i bibéncias. Cada camino ye çfrente de l’outro i ende stá la riqueza.
Las palabras que dízen l modo de sentir la bida yá bénen de l sacrairo de l
coraçon de ls q’an tiempos por ende bibírun, sufrírun i amórun. I la piel ganha
arrepelos poéticos que bénen de l fondo de l’eimoçon i de l sentimiento. Afinal, la melhor maneira de biajar ye
sentir, screbiu Álvaro de Campos.
I l baile yé de quien daprendiu
ls passos i l ritmo ne le terreiro de la nineç, i daqueilhes, anque benidos de
fuora, se sínten lhigados por cordones ambelhicales. Son ls que scolhírun
Miranda para bibir i ende trabalhórun, tubírun filhos i nietos. Sínten la
cultura agarrada a la piel i a l’alma. L sentido cultural ye ounibersal, fai
stória zde l tiempo de las cabernas, caras al feturo, sempre refletindo i
questionando.
Las lhonas nun poderian faltar porque rir ye
de las melhores malzinas. Sálen fantásticas pieças de triato an monólogos
cortadas por fuortes i demoradas risadas. La música i la cantiga acumpanhórun l
ritmo deste serano i la poesie arcou, assi, na boç, ne ls géstios i na spresson
de ls persentes. Fui salindo a cada sfergante cumo burburino de fuonte a
cantar, cumo cuorpo anteiro a salir nua risica, nun mirar ameroso, nua
lhágrima. La poesie remexe, zassossega, apláquia i cuntina cumo semiente.
Ls passos ancaminhórun-se,
naturalmente, pa la partilha de sabores i las mesas de la Caramonico stában
chenas de produtos de la region, a aguçar l’apetite. L pan, l’azeite i l bino
ténen lhugares cautibos, son la trilogie, cunsiderada cun balor nutricional,
gastronómico i simbólico, tornam la quemida cumo algo neçairo i sublime. Guerra
Junqueiro, un dos maiores poetas portugueses de finales do sec. XIX i
ampercípios de l sec. XX, lhiga l pan, de modo cimpres i fondo, a la criaçon de
la poesie:
…I eis la farina eideal, l fermiento, l delor,/ Q’alimenta la Berdade,
la beleza, i l’Amor! / De maneira que bós homes nanos, / Na tierra sodes l pan
de Dius!
Ye ua ouracion, come-se cumo
quien reza. L pan, l maná, cumo fuorça de la totalidade de l ser. L trabalho i
la criaçon artística son ua “sinestesie” andespensáble a la cundiçon houmana.
Ó sfameados de l suonho, la
poesie ye para quemer, dezie no Parlamento la deputada Natália Correia,
balerosa poetisa da lhiberdade i defensora de la democracie i de ls dreitos de
la mulhier. Hai ua sastifaçon maior, ua deseiada superaçon, quando se junta la
cultura gastronómica a la lhiteraira, quando la palabra ganha sabor, cuorpo i
aroma. Cumo quando un pintor sinte las quelores de la música i, campante,
naqueilhe sfergante las pinta.
Era questume, ne l amprencípio de
las quemidas, l pai partir l pan an carolos i reparti-lo cun todos, mesmo culs
perros que sperában la sue beç. La partilha de l pan ye ua lhenguaije de
quemunhon, d’óunion, d’alimento pal cuorpo i pa l’alma.
Ne l atrasado febreiro fúrun
depositadas semientes d’oulibeira, pula purmeira beç, ne l Svalbard Global Seed
Vault, conhecido cumo l "Celeiro de l Mundo" ou "Arca de la Fin
de l Mundo".
Daprendimos ne ls purmeiros anhos
de la scuola a balorizar l trabalho, l’oulibeira, l’ azeituona i l’azeite i até
sabiemos de quelor l poema de Augusto Gil:
…You sou l’azeite brando / Que
tempera i q’almeia / You acendo la lhuç de l die / quando la nuite ben caiando…
L azeituona precisa de ser
zmagada para se le tirar un azeite birge que tresforma i anriquece las
quemidas. Ye fruito de muito trabalho an terrenos custosos, terrenos d’arribas,
de patacones, d’assomadeiros i páixaros a planar, cumo tal: Alcaforro, Águila
Perdizeira, Cuco, Ciguonha Negra, Águila Rial e outros.
L azeite scuorre ne l prato cun
cheiro d’arribas, filo d’ouro, seiba de riu, eimoçon de muitos passos, muito
saber, fuorte hardança. Ye anspirador l siléncio de l balhe de l Douro culas
arribas tenhidas de berde i laranja, i alas brancas de paz i sprança que mos
tócan i nunca mos abandónan. Paisaige cun dimenson mítica. La mie Ítaca.
L cochino cuntina a fazer parte
de la quemida tradicional de Pertugal. Saramago, ne l çcurso d’aceitaçon de l
prémio Nobel, amentou subre i l’amportança de las sues raízes dezindo que ls
abós que le criórun fazírun pula bida a criar i a bender cochinos.
Un die, ne l’amprencípio de bida
an quemun, morriu-se l cochino a mius pais. Quedórun barados sien saber l
q’habian de fazer a la bida. Ls abós de miu pai éran de Moncuorbo i mandórun
pul camboio metade de l cochino que tenien pa l’anho. L miu nome ben de la
ternura de mie bisabó de las saias. Nunca la conheci, mas miu pai falaba deilha
cun deboçon. Inda hoije se diç de quando un queda triste cun algua cousa de
malo que l’acunteciu: quedou cumo quien ceba i nun mata. La matancia era quaije
un ritual q’ajuntaba ls amigos i foi poribido por questones de salude, mas
d´horas an quando ben a talho de foice cumo lhembrança que renace de las
cinzas.
L fumeiro ye prato fuorte, stá persente
na bida de ls stramuntanos i nessa nuite ls sabores, de buona culidade, éran de
Palaçuolo. L sal marino cun pumiento i alho éntran na magie de la çurça,
temperan, cunserban, i cun saber i criatebidade tenemos ua gastronomie rica,
einesquecíble, i cun reconhecimiento anternacional. Habie cachicos de
butielhos, bochas, chouriças, chouriços doces e tabafeias. I de l cochino todo
s’aporbeita cumo l çofino, peçpierno, pie, oureilha i, an zlhado, azeituonas,
queiso i bino de la tierra.
Cada fumeiro lheba assinatura.
I para adoçar la boca tenemos la
Bolha Doce, la bolha que dá lhomiada a Miranda de l Douro. Ye farta, galana, i
culas sues siete camadas, antremediadas d’açucre i canela, fai figura an
fiestas, merendas, an eibentos lhiterairos, cumo um lhibro de bersos a antrar
puls sentidos. L bino fino que ben de ls patacones de l Douro fai-le buona
cumpanha, dá alfas al sangre, cumo se fura la celebraçon de la palabra. Cun
siete camadas, la bolha doce ye quaije debina, puis l poder de l númaro siete
stá lhigado al conhecimiento, sabedorie, perfeiçon, plenitude, spiritualidade e
aparece an refréncias culturales: Dius criou l’ouniberso i al sétimo die
çansou, siete milhões de flores ten l jardin de l’ouropa, hai siete marabilhas
de l mondo, siete notas de la scala diatónica, i por ende.
Este serano fui un poema sentido
i bibido an lhéngua mirandesa. Falá-la, cantá-la i beilá-la ye ua buona maneira
de la çfender i sparbar cumo patrimonho eimaterial, raiç dun pobo. Ye un fuorte
marco d’eidentidade, organismo bibo an permanente eiboluçon que, cun séclos
d’eisisténcia i rejisténcia, bai cunquistando l lhugar a que ten dreito,
enriquecendo assi l praino, l paiç i l mundo; Ye lhuç i poesie de tresformaçon
i salbaçon.
Ua lhéngua cun alma nun se deixa
morrir.
You agarrei-la cun paixon. Ou
eilha a mi?
Un filo d’amor
Guardei
L mistério de cada rincon
L sabor sagrado de l pan
I l filo d'amor q’abraçaba la
casa.
Abó, l requeijon melhor de l
mundo
Salie de la tue mano.
Guardei l lhouceiro i l'arroç
doce
L'oulor a fruita de la faceira
La ginjeira costielhada al muro
L puro queiso de canhona
L'azeituona i l'augardiente.
I la torrada d'azeite caliente
A la salida de l lhagar
Guardei la jabeira
L mar de ls tous uolhos
L cántaro d’ala
L’ancanto de l caneco azul
Zmaltado.
I la suidade a arder
Ne ls bersos que canto.
- Texto com base num serão
organizado por CLDS 5G – Miranda, Un Cunceilho CunBida, Freguesia de Palaçoulo,
Universidade Sénior do Município de Miranda do Douro e Caramonico Associação.
Teresa Almeida Subtil